PIŁA -miasto i gmina w województwie wielkopolskim, siedziba władz powiatu pilskiego. W latach 1975-1998 miasto było stolicš województwa pilskiego. Jest czwartym co do wielkoœci miastem w województwie i największym miastem północnej Wielkopolski. Leży w Dolinie Gwdy, na pograniczu Pojezierza Wałeckiego, Wysoczyzny Krajeńskiej i Doliny Noteci, nad rzekš Gwdš, 11 km powyżej jej ujœcia do Noteci. Według danych z 30 czerwca 20042, miasto miało 75 248 mieszkańców.Powstała w XIV w. jako osada przy tartaku eksploatujšcym puszczę. Znajdowała się w posiadaniu ksišżšt pomorskich, póŸniej Krzyżaków, w 1368 r. włšczona przez Kazimierza Wielkiego do Polski. Pierwsze wzmianki pisemne o mieœcie pochodzš z lat 1449 i 1456. Pierwsza wzmianka wymienia młynarza Pawła, będšcego jednoczeœnie wójtem. Piła uzyskała prawa miejskie przed tš datš, między 1437 a 1449 rokiem. 4 marca 1513 r. król polski Zygmunt Stary potwierdził prawa magdeburskie dla miasta. Piła była miastem królewskim w starostwie ujsko-pilskim, o charakterze rzemieœlniczo-handlowym. W latach 1626 i 1834 była nawiedzana przez wielkie pożary, a w 1655 r. i I poł. XVIII w. zajęta i zniszczona przez wojska szwedzkie. W 1720 r. powódŸ zabagniła grunty miejskie. Od poczštku XVII w. do poczštku XIX w. poważny oœrodek sukiennictwa, a od końca XVIII w. – jedwabnictwa. W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski została zajęta przez Prusy (niemiecka nazwa do 1945 r. Schneidemühl). W latach 1807-1815 należała do departamentu bydgoskiego Księstwa Warszawskiego, a od 1815 r. do Wielkiego Księstwa Poznańskiego (póŸniejszej prowincji "Poznań"). Była zamieszkana w większoœci przez ludnoœć niemieckš. Rozwój miasta datuje się od II poł. XIX w. po zbudowaniu linii kolejowych. Pierwsze połšczenie Piły z Krzyżem i Bydgoszczš zbudowano w latach 1848-1851 (otwarto 27 lipca 1851). Linia ta stanowiła częœć ważnej magistrali, tzw. Królewsko-Pruskiej Kolei Wschodniej, łšczšcej Berlin z Królewcem. W 1873 r. otwarto linię w kierunku Tczewa, w 1879 r. linię Poznań-Piła-Kołobrzeg, w 1881 r. linię do Wałcza. Pod koniec XIX w. miasto było oœrodkiem drobnego przemysłu oraz handlu produktami rolno-spożywczymi. Dużym zakładem przemysłowym były zakłady naprawcze taboru kolejowego (Reichsbahn Ausbesserungswerk). W 1913 r. rozpoczęto budowę jednej z największych fabryk lotniczych w Niemczech – filii fabryki samolotów Albatros. Dom rodzinny Stanisława Staszica Powiększ Dom rodzinny Stanisława Staszica W czasie I wojny œwiatowej produkowano w niej ok. 100 samolotów miesięcznie. W 1914 r. Piłę wyłšczono z powiatu chodzieskiego i utworzono powiat miejski. W cišgu stu lat, od 1815 do 1915 r., ludnoœć miasta wzrosła z 2 do 28 tysięcy. W okresie I wojny œwiatowej w Pile istniał duży obóz dla jeńców wojennych. Na poczštku 1919 r. Piła, wzmocniona dużym garnizonem, była bazš wojsk niemieckich prowadzšcych działania przeciwko powstańcom wielkopolskim. W powstaniu brało udział również wielu mieszkańców miasta. Traktat wersalski pozostawił Piłę w granicach Niemiec. W lipcu 1922 r. Piła została stolicš nowej pruskiej prowincji Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska (Grenzmark Posen-Westpreussen). Została ona utworzona z tych częœci prowincji poznańskiej i Prusy Zachodnie, które nie weszły w skład odrodzonej Polski. W 1938 r. przekształcono jš w Rejencję Granicznš Poznań-Prusy Zachodnie (Regierungsbezirk Posen-Westpreussen), należšcš do prowincji pomorskiej (Provinz Pommern). W 1926 r. Piła została również siedzibš Administratury Apostolskiej podlegajšcej bezpoœrednio Watykanowi, w 1930 r. podniesionej do rangi Prałatury Apostolskiej. W okresie międzywojennym miasto znacznie się rozbudowało. Dla potrzeb administracji wybudowano szereg gmachów, m.in. przy pl. Staszica oraz obecny budynek Starostwa Powiatowego przy al. Niepodległoœci. Panowało tu jednak duże bezrobocie, a poparciem politycznym cieszyli się nacjonaliœci (w tym NSDAP). Mimo silnego nacisku germanizacyjnego miasto pozostało oœrodkiem polskoœci. Działały tu polskie organizacje społeczne, m.in. od 1924 r. oddział Zwišzku Polaków w Niemczech. Od 1 wrzeœnia 1922 r. istniał tu wicekonsulat, a od 1930 r. konsulat RP. Bulwar nad Gwdš Powiększ Bulwar nad Gwdš W 1939 r. utworzono obóz przejœciowy dla cywilnej ludnoœci polskiej. W czasie II wojny œwiatowej Piła była dużym oœrodkiem przemysłu zbrojeniowego. W 1945 r. miasto zamieniono w twierdzę i włšczono w system umocnień Wału Pomorskiego. Pierwszy pierœcień obrony, wysunięty na dalekie przedpola miasta, obejmował m.in. Płotki, Kalinę, Koszyce. Piłę obsadzono dużym garnizonem (24 tys. żołnierzy rozmaitego autoramentu). Miasto zostało zdobyte po ciężkich walkach trwajšcych od 24 stycznia do 14 lutego 1945 r. przez oddziały wchodzšce w skład 47 Armii radzieckiej. Wskutek działań wojennych Piła została zniszczona w 72% (centrum w 90%), najbardziej ze wszystkich większych miast Wielkopolski. Po wojnie Piła wróciła do Polski. Odbudowa, poczštkowo powolna, na szerszš skalę prowadzona była od 1965 r. Do niedawna w mieœcie istniało duże lotnisko wojskowe. W latach 1946-1951 i ponownie od 1 stycznia 1999 r. Piła była stolicš powiatu, w latach 1951-1975 powiatem miejskim, a w latach 1975-1998 stolicš osobnego województwa.Transport Piła jest ważnym węzłem kolejowym i drogowym. Dworzec PKP Piła Główna Powiększ Dworzec PKP Piła Główna [edytuj] Transport kolejowy Linie kolejowe rozchodzš się z Piły w siedmiu kierunkach: * Piła-Bydgoszcz-Kutno * Piła-Szczecinek-Kołobrzeg * Piła-Krzyż Wielkopolski-Gorzów Wielkopolski-Kostrzyn * Piła-Poznań * Piła-Chojnice-Tczew * Piła-Wałcz-Stargard Szczeciński (czynna tylko dla ruchu towarowego; wznowienie przewozów pasażerskich jest planowane na wrzesień 2006 roku) * Piła-Czarnków-Bzowo Goraj (czynna tylko dla ruchu towarowego na odcinku Piła Główna - Mirosław Ujski) W mieœcie znajduje się dworzec kolejowy Piła Główna oraz stacje kolejowe: * Piła Kalina (linia Piła-Poznań) * Piła Leszków (linia Piła-Poznań) * Piła Podlasie (linia Piła-Tczew) [edytuj] Transport drogowy W Pile krzyżujš się następujšce drogi krajowe i wojewódzkie: * 10 Szczecin-Stargard-Piła-Bydgoszcz-Toruń-Warszawa * 11 Kołobrzeg-Koszalin-Piła-Poznań-Ostrów Wielkopolski-Lubliniec-Bytom-Katowice * 179 Piła-Rusinowo-Gorzów Wielkopolski * 180 Piła-Trzcianka-Wieleń * 188 Piła-Złotów-Człuchów * S10 (planowana) Szczecin – Płońsk * S11 (planowana) Kołobrzeg – Pyrzowice Drogi: nr 10 i nr 11 biegnš po obwodnicy. W budowie znajduje się obwodnica œródmiejska. W mieœcie czynny jest dworzec autobusowy PKS oraz funkcjonuje Miejski Zakład Komunikacji. Oprócz przewozów wewnštrzmiejskich obsługuje on również połšczenia z Ujœciem i okolicznymi wsiami. Parking wielopoziomowy Powiększ Parking wielopoziomowy [edytuj] Transport lotniczy W północno-zachodniej częœci miasta zlokalizowane jest duże lotnisko, do niedawna użytkowane przez wojsko. Obecnie jego częœć jest użytkowana przez Aeroklub Ziemi Pilskiej. [edytuj] Gospodarka Piła jest centrum gospodarczym północnej Wielkopolski. Znajduje się tu kilka liczšcych się w kraju zakładów przemysłowych. [edytuj] Główne gałęzie przemysłu * maszynowy: o zakłady aparatury komunalnej "Gemar-Umech" * elektrotechniczny: o zakłady sprzętu oœwietleniowego z fabrykš żarówek Philips Lighting Poland S.A. o Philips Electronics * metalowy: o odlewnia aluminium "Pomet" * betoniarski: o wytwórnia betonów komórkowych "Prefbet" * szklarski: o huta szkła w zakładach Philipsa * poligraficzny: o drukarnia "Winkowski" sp. z o.o. (położona na terenie dawnej fabryki wagonów oraz zakładów remontowych) o drukarnia spółki "Agora" S.A. * spożywczy: o Zakłady Przemysłu Ziemniaczanego o palarnia kawy "Celmar" * energetyczny: o w dzielnicy Koszyce niewielka elektrownia wodna na Gwdzie (moc ok. 1 MW) * wydobywczy: o Poszukiwania Nafty i Gazu NAFTA sp. z o.o. (przedsiębiorstwo prowadzšce wiercenia geologiczne w północnej i zachodniej częœci kraju) .